Hižo 400 před Chrystusom je Grjek Demokrit na to tukał, zo je wša materija z njedźělomnych móličkich dźělčkow natwarjena, kotrež pomjenowa atomy (starogrjeksce za njedźělomny).
Njemóžeše pak eksistencu atomow dopokazać, ćim mjenje jich natwar wuswětlić a tuž jemu nichtó njewěrješe. Hakle 2000 lět pozdźišo je jendźelski chemikar a filozof John Dalton ideju wo atomach znowa ze zabyća wukopał a jich eksistencu potwjerdźił. Tež jich natwar je dźensa wuslědźeny.

Natwar chloroweho atoma. Wokoło positiwnje nabiteho jadra kruža elektrony.

Demokrit cyle prawje njeměješe: atom njeje njedźělomny, ale hodźi so do hišće mjeńšich dźělčkow pačić.

Pačenje atomow

Kónc 19. lětstotka wotkrychu wědomostnicy, zo eksistuja elementy (skupina atomow ze samsnymi kajkosćemi, hlej deleka), kiž so samo wot so do druhich elementow přetworjeja. Při tym wuprudźeja mnóstwo energije a tak mjenowane alfa-dźělčki. Z toho spóznachu, zo njeje atom njedźělomny. Tutón zjaw spontaneho rozpadowanja atoma mjenuje so radioaktiwita. Dźensa hodźa so wšě elementy pačić: we kružnych rołach pospěša so alfa-dźělčki nimale na spěšnosć swětła a prasnu potom do elementa, kotryž so rozpači.

Kak wuslědźichu natwar atoma?

Krótko po wotkryću radioaktiwity wobtřělichu přewšo ćeńku złotu foliju (wona běše jenož někotre tysac atomow šěroka) z wonymi alfa-dźělčkami. Wočakowachu, zo so alfa-dźělčki pak wotraža pak we foliji tčacy wostanu. Što pak so sta? Najwjace dźělčkow přerazychu foliju bjez zadźěwkow. Wědomostnicy slědowachu z toho, zo je atom z wjetšeho dźěla prózdny. Wotwodźowachu sćěhowacy natwar atoma:

Natwar atoma

Atom wobsteji z pozitiwnje nabiteho jadra, wokoło kotrehož kruža po wěstych čarach elektrony. Tute čary mjenuja so elektronowa wobalka. Elektrony su negatiwnje nabite.
Jadro je zestajene z protonow (pozitiwnje nabite dźělčički) a neutronow (neutralnje nabite dźělčički).
Hdy by był atom tak wulki kaž katedrala, by jadro było tak małke kaž mucha.
To rěka, zo wobsteji wón skoro jenož z prózdneho ruma.
Atomy su jara małke. Čłowjeska włosa je na přikład něhdźe 1 milion atomow šěroka.

Element

Wšě atomy ze samsnej ličbu protonow, a z tym tež ze samsnej ličbu elektronow, słušeja k samsnemu elementej. Potajkim su elementy skupina atomow ze samsnymi kajkosćemi. Při tym móže mnóstwo neutronow wariěrować. W tutym padźe jedna so wo rozdźělne izotopy jednoho elementa.
Izotopy chemiskeho elementa wodźika su protium (jenož jedyn proton), deuterium (proton a neutron) a tritium (proton a dwaj neutronaj). Protium je z 99,985 % najhusćiši izotop wodźika.

Periodiski system

W periodiskim systemje su elementy po swojej ličbje protonow rjadowane. Tuta ličba mjenuje so tež rjadowy ličbnik.
Dźensa znajemy dohromady 114 elementow. Wša nas wobdawaca maćizna je z něhdźe 90 wšelakich elementow natwarjena. K tomu přińdźe hišće něhdźe 20 elementow, kotrež hodźa so jenož kumštnje w laborje wutworić.
W kosmosu přewažuja formy materije, kotrež njejsu z atomow abo ionow natwarjene. Stej to na přikład plasma, z kotrehož wobsteja hwězdy, abo tak mjenowana čorna materija.

hlej tež: