Budyšin w stawiznach

Budyšin je jara stare město. To widźimy hižo na tym, zo jewi so prěnje naspomnjenje Budyšina w lěće 1002 pola Thietmara z Merseburga jako "civitas Budušin". Hač do dźensnišeho słušeše Budyšin raz k Pólskej, Madźerskej, Čěskej, Braniborskej a k Sakskej.
Ale nětko chcemy sej raz najznaćiše a najrjeńše twarjenja stareho města wobhladać. Pójće sobu!

Bohata wěža je najwjetša wěža sewjernje Alpow.

Bohata wěža

Bohataj wěža je tež znata jako Budyska křiwa wěža. Wona bě dźěl něhdyšeje měšćanskeje murje. Hač do lěta 1837 su ludźo swoje twory přez wrota pódla njeje do města wozyli. W lěće 1837 buchu wrota wottorhane.
Bohata wěža pochadźa z lěta 1495, je 55,25 m wysoka a na swoju dołhosć wo 1,44 m nachilena. Z tym je Bohata wěža najwjetša wěža sewjernje Alpow. Dokelž bě wona dźěl zakitowanskeje murje, stejachu stajnje straže na dźensnišej wuhladowej platformje. Warnowachu město před hrožacymi strachami kaž njepřećelemi. Dźensa móžeće po 135 schodźenkach horje zalězć a so po Budyšinje rozhladować.

Cyrkej Našeje lubeje knjenje

Pódla Bohateje wěže namakamy Cyrkej Našeje lubeje knjenje, kiž bu 1293 prěni raz naspomnjena. W běhu lětstotkow bu wona 5 króć zničena a zaso poswjećena. Wot lěće 1691 je to cyrkej katolskich Serbow. Ale jeje stawizny sahaja wróćo do 11. lětstotka.

Pohlad na radnicu a na Pětrowu cyrkej.

Radnica a torhošćo

Na torhošću steji radnica, kiž bu w lěće 1213 natwarjena. Z toho časa bu wona husto přetwarjena. Dźensniši napohlad je z lěta 1729. Wšelacy měšćanosća sedźachu hižo w 13. lětstotku w tytym twarjenju. Před 190 lětam je radnica swój słónčny časnik dóstała. Wón pokazuje čas, dołhosć dnja a nocy a tež dźensniši datum.

Słónčny časnik na Budyskej radnicy.

Hdy by Budyske torhošćo rěčeć móhło, by nam zawěsće wo zběžkach rjemjeslnikow, demonstracijach, manifestacijach, wikach, swjedźenjach ale tež wot wotprawjenjach powědało.

Pětrowa cyrkej

Zady radnicy je Pětrowa cyrkej abo Tachatska cyrkej. Wona je někak 84 m wysoka. We wysokosći 47 m je dźensa małe bydlenje. W prěnjej połojcy 13. lětstotka bu Pětrowa cyrkej natwarjena. Kaž wjele druhich twarjenjow tež bu wona w běhu lětstotkow zničena a zaso natwarjena. Ma pak we sebi něšto cyle wosebite: je nutřka dźělena. A to je so tak stało: 1524 přińdźe reformacija tež do Budyšina a zhromadne wužiwanje přez katolikow a protestantow so započa. To rěka, zo je cyrkej katolska kaž tež ewangelska. So wě zo njewoswjeća so bože mšě w samsnym času. Katolski a ewangelski dźěl stej před płót dźělenej. Něhdy bě płót 3 metrow wysoki, dźensa je to jenož hišće 1m.

Za Pětrowej cyrkwju namakamy tachanstwo z tachantskim pokładnišćom. Wokoło lěta 1000 bě tam farski dom. Wot lěta 1221 je tam tachanstwo. Wot lěta 1985 chowaja tam tachantski pokład z mnohimi historiskimi dokumentami, debjenkami a drastami.

Nalěwo zběha so Mikławšowa wěža, prědku widźiće ruinu Mikławšoweje cyrkwje a naprawo Ortenburg.

Mikławšk

Dźemy-li dale do sewjera, storčimy na Mikławšowa wěžu a na ruinu. Tam je znaty němski a serbski kěrchow Mikławšk, hdźež je tež wjele wuznamnych Serbow pochowanych. Hač do lěta 1407 běše na městnje dźensnišeje ruiny zahroda a winica, kiž bu potom Pětrowej cyrkej darjena. W 15. lětstotku natwari so potom Mikławšowa cyrkej. 1634 je so cyrkej we wulkim měšćanskim wohenju wotpaliła. Dźensa je jenož ruina zwostała.
Na Mikławšowej wěži widźimy kamjentnu hłowu, kiž zwobrazni pisarja Pětra z Přišec, kiž je město 1429 husitam přeradźił. Jako warnowanje bu wón do wěže zamurjowany.

Madźarski kral Mathias Corvinus je dźensniši hród Ortenburg natwarił.

Hród Ortenburg

Po Hrodowej hasy dóńdźemy na hród Ortenburg. Najskerje bu wón wot Otty I. natwarjeny. Hród Ortenburg so - to snadź hižo wuhódaće - tež husćišo wotpali a zaso natwari. Wjetšina dźensnišich twarjenjow pochadźeja z lěta 1483. Madźarski kral Mathias Corvinus je je natwarił. K jeho wopomnjeću je Budyski sochar jeho wobraz wudypał. Wobraz bu tak dokładny, zo su madźarscy fachowcy tři kopije zhotowili. Original je hišće w Budyšinje, ale kopije su w Madźarskej a w Słowakskej . Na hrodźe Ortenburg namakamy Serbski muzej, kiž předstaja stawizny a přitomnosć Serbow.

Michałska cyrkej

W zapadźe stej Michałska cyrkej a stara wodarnja. 1429 bě w Budyšinje wulka husitska wójna. Powěda so, zo je swjaty Michał ludźom pomhał. Tuž natwarichu jemu cyrkej. Wot 17. lětstotka sem je to cyrkej ewangelskich Serbow. Wot 1619 wotměwaja so tu serbske kemše. Tež tuta cyrkej je so wotpaliła, ale nic tak husto.

Stara wodarnja je město z wodu zastarała.

Stara wodarnja

Pódla Michałskeje cyrkwje je stara wodarnja, najwašniši pomnik Budyšina. 1495/96 bu prěnja wěža natwarjena. Pozdźišo je Wenzel Röhrscheidt druhu wěžu natwarił. Wottud bu woda k torhošću klumpana, a wottam do wšěch studnjow. Hač do lěta 1965 je wodarnja dźěłała. Dźensa je we wodarni muzej.
Powěda so, zo njeje wodarnja na spočatku prawje dźěłała. Na to bu Röhrscheidt zajaty. W nocy je so jemu dźało, zo sedźi w rołach žaba a zo wodarnja tohodla njedźěła. Nazajtra je wón do wodarnje šoł a do wšěch rołow hladał a žabu namakał.

hlej tež: