Howjado a klimowa katastrofa

Što matej howjado a klimowa katastrofa, kotruž su poprawom wotpłuny awtow a industrije zawinowali, ze sobu činić?
Tež howjado produkuje wotpłuny, mjenujcy bjezbarbny a njewonjaty płun metan (CH4). Tutón płun stupa do atmosfery a tam z druhimi maćiznami reaguje. Metan je kaž wuhlikowy dioksyd (CO2) tomu dopomhał, zo so naš planet nadměru sćopli, zo lód nad čopomaj taje a zo so klima pomału přeměnja.

Howjada maja město jednoho hnydom štyri žołdki.

Płun metan a howjado

Howjada su rostlinožrački a přežuwaja cyrobu wjacore razy. Za to maja město jednoho hnydom štyri žołdki. Kóždy žołdk ma tež swoje serbske pomjenowanje: deno (Pansen), čěpc abo žwanc (Netzmagen), knihi (Blättermagen) a putry (Labmagen).
Nimo toho trjebaja howjada za přežuwanje wjele slinow. Na ćopłych dnjach pije kruwa 180 litrow wody, zo by něhdźe 150 litrow slinow produkowała.
W howjadowym denje wutwori so při přežuwanju płun metan. Metan njemóže wězo w ćěle wostać, hewak by so howjado bojaznje naduło. Tohodla wupjerdźi jeničke zwěrjo wšědnje 250 litrow metana. Na swěće je něhdźe 1,5 miliardow howjadow, kiž duja hromadźe 300 miliardow litrow metana wob dźeń do powětra.
Ale to njeje jenička přičina, čehoždla su howjada na změnje klimy sobu wina: Čłowjek trjebi tropiske lěsy, zo by wulke płoniny za plahowanje picy zdobył. Tuta pica so potom po cyłym swěće rozwožuje. Tež 14 milionow němskich howjadow dóstawa swoju žratwu z wulkeho dźěla z Južneje Ameriki. Přez trjebjeny tropiski lěs pak faluja štomy a druhe rostliny, kiž móhli wuhlikowy dioksyd wjazać.
Jeli přiličiš k tomu tež wotpłuny, kiž při plahowanju wowcow, swinjow, kozow a pjerizny nastawaja, kryje so jich podźěl na poćežowanju klimy z wotpłunami wšeho nadróžneho wobchada na našej zemi!
Potajkim by jara derje było, bychmy-li wo tójšto mjenje mjasa jědli a z tym mjenje skotu plahowali.

DorosĆena kruwa, kiž njeje hišće młodźata měła, mjenuje so jałojca.

Zwotkel bjeru so poprawom howjada?

Prěnje howjada su so hižo před něhdźe 11.000 lětami w dźensnišej Turkowskej dźerželi. To bě 5.000 lět do wunamakanja koła. Howjada pochadźeja wot dźiwjeho pranana howjadow, tura (Auerochse), a su so hłownje za woranje a transportowanje wužiwali. Dźensa so wone bjezwuwzačnje za produkciju mjasa a mloka plahuja.
Mlokowa kruwa mjenuje so serbsce dejka - wuraz "kruwu dejić" dźě zawěsće znaješ. Dobra dejka dawa wšědnje 27 litrow mloka!
Z howjadowym hnojom a z juchu so pola hnoja. W Třećim swěće, hdźež ludźo dźensa hišće z wołami woraja a woły wozy ćahaja, z kruwjacymi plincami - potajkim hownami - tepja a domy twarja.

Rozšěrjenje howjadow a jich kajkosće

Hódaj raz, kelko howjadow je na swěće? Połdra miliardy! Najwjace z nich, mjenujcy něhdźe 226 milionow, pasu so w Indiskej. Kruwa je tam swjate zwěrjo a tuž njesmědźa so kruwy morić. W Brazilskej je 200 milionow howjadow, w Chinje 108 milionow, w USA 96 milionow a w Němskej 14 milionow.
Dorosćena kruwa waži 500 do 800 kilogramow, dorosćeny byk 1000 do 1200 kilogramow. Wšě howjada na swěće waža potajkim dohromady dwójce telko kaž 6 miliardow čłowjekow hromadźe.
Howjada njedocpěja starobu čłowjeka, wumrěja přerěznje po dwaceći lětach.

Młodźata hač do jednoho lěta rěkaja serbsce ćelata - małke muske howjado ćělčk abo byčk a małke žónske howjado jałojčka abo ćelčka.

Kruwa, byk, woł, ćělc a mižo

Howjada so hladajo na starobu wšelako pomjenuja. Młodźata hač do jednoho lěta rěkaja serbsce ćelata - małke muske howjado ćělčk abo byčk a małke žónske howjado jałojčka abo ćelčka. Dźěći mjenuja młodźo kruwy husto mižo abo mižko. Ty wuraz snano hižo njeznaješ, ale waši dźědojo a wowki su ćelata w swojej młodosći tak mjenowali.
Dorosćena kruwa, kiž njeje hišće młodźata měła, mjenuje so jałojca. Dorosćene muske howjado je byk abo ćělc. Někotre muske howjada so kastrěruja, zo njebychu hižo młode płodźić móhli. Kastrěrowane muske howjado rěka woł.

horje

hlej tež: