Mjezynarodna swětnišćowa stacija ISS je zhromadny projekt dohromady 16 statow. Mjez nimi su USA, Kanada, Japanska, Ruska, Brazilska a 11 krajow Europskeje swětnišćoweje organizacije (Europäische Weltraumorganisation, ESA), mjez kotrymiž su tež Němska, Šwicarska a Rakuska. Wšitcy wobdźělnicy maja wotpohlad, z ISS wulki a stajnje wobsadźeny slědźerski labor w swětnišću wutworić. Z najwšelakorišimi pospytami w bjezćežitosći (Schwerelosigkeit) chcedźa slědźerjo fyzikaliske a chemiske procesy na zemi lěpje zrozumić, ale tež dalokosće swětnišća a reagowanje čłowječeho ćěła studować. Projekt, kiž płaći wjace hač 100 miliardow dollarow a na kotrymž dźěła 100.000 ludźi po cyłym swěće, pak je přeco hišće wulke twarnišćo.

Swětnišćowa stacija ISS - móžeš ju z hołym wóčkom widźeć, kak hiba so po njebju kaž chětro swětła hwězda (tu w běhu 20 sekundow w lěću 2003).

Kak nasta ideja za ISS?

Mysle wo tajkej wobsadźenej swětnišćowej staciji we wobběhowej čarje zemje (Erdumlaufbahn) činjachu sej hižo prěni raketowi a swětnišćowi slědźerjo. Fyziker Wernher von Braun běše w lěće 1952 prěni z dokładnymi planami. Ale hakle 1984 móžeše so z dźěłami započinać. Zo by so wulkoprojekt financować móhł, prošeše tehdyši ameriski prezident Ronald Reagen druhe industrijowe kraje wo pomoc a sobudźěło. Z tutym zhromadnym mjezynarodnym dźěłom stej so runočasnje hospodarstwo a měr na swěće spěchowałoj.

Někotre fakty k ISS

Skrótšenka ISS steji za "International Space Station". Tuta so wot lěta 1998 twari a je hižo nětko najwjetši kumštny objekt w swětnišću. W nutřkownym dźělu swětnišćoweje stacije budźe po zakónčenju dźěłow někak telko ruma kaž we wulkim pasažěrskim lětadle. Hdyž budu wšitke elementy hromadźe stwarjene (štož je za lěto 2010 planowane), budźe stacija někak 110m x 90m x 30m wulka. Wosebje słónčne kolektory, kiž přetworja swětło słónca do energije, su jara wulke a wučinja wjetšinu płoniny ISS. Při tym so dźěl energije hnydom za najwšelakoriše aparaty přetrjeba, a druhi dźěl so w akumulatorach składuje. Na jeje wobběhowej čarje w 400km wysokosći wobkruži swětnišćowa stacija kóžde 90 mjeńšiny jónu zemju. To potajkim rěka, zo móža astronawća kóždy dźeń 16 razow schadźenje a chowanje słónca wobdźiwać. Doklež je ISS chětro wulka, móžeš ju husto bjez pomocnych srědkow na njebju widźeć. Při tym wupada kaž nadpadna swětła hwězda a ćehnje zwjetša ze zapada do wuchoda.

Schadźenje słónca nad Europu - ze swětnišćoweje stacije ISS fotografowane.

Kak je ISS natwarjena?

Dohromady waži swětnišćowa stacija 450 tonow, potajkim něhdźe tak wjele kaž 400 awtow. Dokelž je to wězo přećežke, zo by so wšitko naraz do swětnišća "třěliło", wobsteji ISS z wjace hač 100 jednotliwych dźělow. 40 króć ma so za to do swětnišća lećeć, a potom dyrbi so wšitko hišće hromadźe stwarić. Hač donětka je někak połojca dźělow hižo w swětnišću. Hdyž budźe hotowa, změje mjezynarodna swětnišćowa stacija šěsć slědźerskich modulow a dwě spanskej rumnosći.

Kajki zmysł ISS poprawom ma?

Hdyž budźe swětnišćowa stacija ISS natwarjena, dyrbi połnje wuhotowany slědźerski institut we wobběhowej čarje zemje być. Zaměr slědźenja su dołhodobne přepytowanja wuskutkow bjezćežitosće na čłowjeka a druhe žiwochi. Nimo toho chcedźa wědomostnicy přez eksperimenty w bjezćežitosći fyzikaliske, chemiske a biologiske procesy na zemi lěpje zrozumić. Přikłady za to su tajke prašenja kaž: Zwotkel wědźa rostliny poprawom, do kotreho směra dyrbja rosć. Abo: Kak tomu, zo rostu kristale w swětnišću spěšnišo a maja lěpšu kwalitu? Wězo noša so wědomostnicy tež z mysličku, pozdźišo jónu žiwjenje na někajkim planeće w swětnišću zasydlić.

Tučasny staw na ISS

Poprawom běše tak planowane, zo so po šěsć tydźenjach přeco zaso nowe mustwo ze sydom astronawtami k swětnišćowej staciji dowjeze. Dokelž pak su před někotrym časom dwaj ameriskej Space shuttlaj - to su zastaranske lětadła - znjezbožiłoj, su so wšitke lěty hač do nětka wotprajili. Dla toho njemóže so tuchwilu na staciji daletwarić. Tučasnje wobydlitaj jenož dwaj astronawtaj ISS. Jeju dnjowy plan je ze spanjom, jědźu, sportom, porjedźenjom a wšelakimi kontrolemi tak połny, zo móža so lědma hišće slědźenju wěnować. Z tym stupaja kóšty za mjezynarodnu swětnišćowu staciju wězo dale do wysokosće.

horje

hlej tež: