a

 

Wellen

 

k i s l i k

 

Kislik je najhusćišo so jewjacy element na zemi a zdobom najhusćišo so jewjacy element w našim ćěle. Na přikład ma 70 kilogramow ćežki čłowjek něhdźe 43 kg elementa kislika we wšelakich wjazbach w sebi. Bjez kislika njeby žiwjenje na zemi móžne było. Kislik je přičina za to, zo so něšto pali, hač je to lěhwowy woheń, swěčka abo wuhlo. W industriji je kislik njeparujomny za produkciju wšelakorych maćiznow.

Kislik je přičina za to, zo so něšto pali, hač je to lěhwowy woheń, swěčka abo wuhlo.

Kak wupada kislik?

Atom kislika je jara jara małki.
Wón wobsteji z atomoweho jadra a atomoweje wobalki. W jadrje su 8 pozitiwnje nabitych protonow a 8 neutralnych neutronow. Wokoło jadra w elektronowej wobalce kruža po wěstych čarach 8 negatiwnje nabitych elektronow.

Jako samostatny atom kislik nihdźe njewustupuje. Wón chce so přeco z někim zwjazać.
W powětře namaka so kislik we formje molekula, to stej dwaj ze sobu zwjazanej kislikowej atomaj. Molekule su daloko wot so zdalene a hibaja so swobodnje po rumje. Tohodla rěčimy wo kislikowym płunje (chemiski symbol 0²). Tutón njemóžeš z wóčkom widźeć, njemóžeš jón přimnyć a wón tež za ničim njewonja. Jeli pak wochłódźiš jón na -218,79 °C, je wón kruty kaž kamjeń a ma módru barbu.
Powětr njewobsteji jenož z kislika, ale je měšeńca wšelakorych płunow. Kislik wučinja něhdźe pjećinu (20%) powětra. Najwjetši podźěl w powětře pak ma płun dusyk (N²) ze 70 procentami.

Hdyž so kislik z wodźikom zwjaza, nastanje woda.

Kislik - najhusćišo so jewjacy element zemje!?

Kak móže kislik być najhusćišo so jewjacy element zemje, kotryž wučinja něhdźe 16 procentow jeje masy, jeli je jenož jako płun w powětře, a płuny tola skoro ničo njewaža?
Kislik móže so z druhimi elementami zwjazać a tak nowe maćizny wutworić. Jeli so z wodźikom (H²) zwjaza, nastanje woda (H²O). Wjazbu kislika ze siliciumom (Si) tohorunja znaješ! Je to mjenujcy pěsk abo dokładnišo kwarc (SiO²). Kwarc a druhe formy wjazaneho kislika namakamy we wšěch družinach kamjenjow. Nětko rozumiš, čehodla je kislik najhusćišo so jewjacy element na našej zemi: Oceany, kamjenje a pěsk wučinjeja dźě wjetšinu zemje.

Kwarc a druhe formy wjazaneho kislika namakamy tež w pěsku.

Što bychmy bjez kislika byli?!

Kaž je woda nimoměry wažna za naše žiwjenje, je to tež kislikowy płun. Bjez njeho njemóža ani ludźo ani zwěrjata a rostliny žiwe być. Kislik, kiž do płucow zadychamy, transportuje so z kreju do wšěch bańkow ćěła, wosebje wjele do mozow. Tam wužiwa so za dobyće energije a natwar trěbnych maćiznow za ćěło. Kislik so při tutych procesach na wodu přeměni.
Kak pak móža ryby kislik zadychać, hdyž su stajnje pod wodu? Runja sóli we wodźe hodźa so tež płuny we wodźe rozpušćić, to rěka zo so z wodu změšeja. Ryby nimaja žane płuca ale žabra. Ze žabrami dychaja we wodźe rozpušćeny kislik.

Tež za skowanje (Schweißen) trjebamy kislik.

Za čo so kislik wužiwa?

  • Metalurgija
    Industrielnje wužiwa so kislik w metalurgiji za produkowanje železa, wocla a kopora. Kislik trjebaja, zo bychu so jara wysoke temperatury docpěli, dokelž je kislik tón element, kiž wuskutkuje, zo so scyła něšto pali.
  • Skowanje (Schweißen)
    Tež při rězanju betona a skowanju (Schweißen) trjeba so kislik.
  • Čisćenje wody
    We wodowej čisćerni so kislikowy płun do mazaneje wody klumpa, zo by so woda spěšnišo z pomocu bakterijow wot jědow a škódnych maćiznow wurjedźiła.
  • Jako ćěridło
    Běžity kislik wužiwa so w raketach jako ćěridło.
    Za awta je so w poslednich lětach wuwiła paliwowa komorka. W njej dobywa so energija přez reakciju wodźika z kislikom. "Wotpłuny" su w tutym padźe čista woda. Kislik bjerje so z powětra. Problematiske pak je tankowanje a składowanje wodźika w awće. Tohodla njeje so nowy ćěridłowy system hišće přesadźił.

     

    horje

     

 

 

 

 

 

 

hlej tež: