Prasak - leksikon za serbske dzeci

Naše ćěło wobdawaca koža nješkita nas jenož před wuschnyćom abo před bakterijemi, ale słuži tež k izolaciji, składuje energiju a je zmysłowy organ. Ale kak móže tajka ćeńka woršta (0,5 mm - 6 mm) telko funkcijow wukonjeć? Zrozumiš to, hdyž sej natwar kože dokładnišo wobhladaš.

Natwar kože

Koža wobsteji z třoch worštow. Zwjeršna koža škita přez rohowu worštu - kiž wobsteji ze starych a mortwych bańkow - před wustudnjenjom wody w ćěle a je njepřewinjomna za škódne bakterije. Při tym so přeco zaso nowe kóžne bańki wutworjeja, a stare bańki so wotstorča.

Pod zwjeršnej kožu leži tak mjenowana dermis. Wona wobsahuje čuwy, wosebite bańki (receptory) za spóznaće bolosćow, ćišća a temperatury, žiłki, włosowe koruški kaž tež pótne a łojowe žałzy. Přez pótne žałzy wotedawaš wodu z ćěła, hdyž so poćiš. Tež hdyž žadyn sport nječiniš, wupoćiš něhdźe 1 liter potu na dźeń. Hdyž pak so při sporće napinaš, zhubiš spěšnje wjacore litry. Pót na koži wustudnje a tak horce ćěło wochłódźuje. Zdobom so małe žiłki powjetšuja a lěpje ćopłotu kreje wotedawaja. Tak reguluje so přez kožu stajna temperatura našeho ćěła. Wšelake maćizny potu a łoja zniča tež škódne bakterije a nas tak před chorosćemi škitaja. Akne vulgaris, najhusćiša chorosć kože pola młodostnych, nastanje na přikład, hdyž so łojowe žałzy zatykaja a so zahorja. Potom maš w mjezwoču wšudźe čerwjene dypki, a mać smě je wutłóčić.
Włosy kože kaž tež tukowa woršta spódneje kože słuža k izolaciji ćěła. Hdyž je ći zyma, dóstanješ husacu kožu. Ale čehodla? Małe włosowe muskle sćahnu so hromadźe, tak zo włosy steja. Mjez włosami zapopadnje so powětr. Powětrowa woršta tomu zadźěwa, zo so ćopłota ćěła přespěšnje na wokolinu wotedawa. Tež tuk ma samsnu izolowacu kajkosć.

Zo by so čłowjek w přirodźe orientować móhł, wužiwa wšitke swoje zmysły. Z wočomaj hladamy a čitamy, z wušomaj słuchamy, z nosom čuchamy a z jazykom słodźimy. Kak pak móža na př. slepi čitać?

Na tyzkach medikamentow sy zawěsće hižo jónu na papjerje wuhorbjene dypki widźał/a. To je pismo za slepych. "Čitaja" je z porstami. Wosebje w koži porstowych kónčkow mamy wjele bańkow z čuwami k tasanju. Z nimi spóznawamy tež małe rozdźěle na runych płoninach. Tohodla móža slepi z pomocu tasanja čitać.

Sy hižo wědźał/a?

Cyłkowna koža wosomlětneho hólca wučini něhdźe 1,5 m² (dorosćeny 2 m²) a waži něhdźe 3 kg (dorosćeny někak 4kg).
W zwjeršnej koži mamy bańki, kiž před UV-pruhami słónca škitacy melanin produkuja. Melanin je barbizna (Farbstoff), kiž čini kožu ćmowšu. W lěću produkuje koža wjace melanina hač w zymje.
Ludźo, kiž njemóža melanin produkować, maja běłe włosy a jara swětłu kožu. Tući dyrbja so tuž wosebje derje před słónčnymi pruhami škitać, zo njebychu na kóžny rak schorjeli. Su tež zwěrjata, kiž melanin produkować njemóža. Zwjetša maja swětły abo samo běły kožuch a čerwjenej woči. Tajki čłowjek abo tajke zwěrjo mjenuje so albino.