Magnet wobsteji z metala, kotryž ma wosebitu kajkosć: zamóže druhe metale přićahować. Su to metale kaž nikl abo kobalt. Slěbro, kopor abo aluminium njejsu magnetiske a njehodźa so tuž wot magnetow přićahować. Magnety wužiwaja so na přikład za začinjenje chłódźakowych duri abo za připinanje cedlow na taflu w šuli abo druhdźe.

Magnet na železnej płoninje.

Magnetiskej čopaj a magnetiske polo

Wzmi sej štabikowej magnetaj (we wobchodźe móžeš je kupić) a zbliž jeju kóncaj!
Zwěsćiš, zo so pak wotstorkujetej pak přićahujetej. Magnet wobsteji mjenujcy z dweju čopow, ze sewjerneho a južneho. Samsnej čopaj so wotstorkujetej a rozdźělnej so přićahujetej.
Zawěsće sy tež zwěsćił, zo woteběra přićahowanska móc z rosćacym wotstawkom. Wokolinu, w kotrejž magnetiska móc skutkuje, mjenujemy magnetiske polo.

Ze železowymi třěskami hodźi so magnetiske polo magneta znazornić.

Magnetiske polo zemje

Naša zemja je hoberski magnet. Jeje magnetiski južny čop njekryje pak so z geografiskim južnym čopom, je někak 1000 km wot njeho zdaleny a njeje kruty - wob lěto zdaluje so wo 40 km wot geografiskeho čopa. Runje tak ma so ze sewjernym čopom.
Jeli pójsnješ štabikowy magnet na nitku, wusměri so jeho južny čop na sewjerny čop zemskeho magneta. To je tak mjenowana kompasowa jehła, z kotrejž su so namórnicy něhdy na morju orientowali.

Na sewjernej jehle kóždeho kompasa je mały magnet přičinjeny, tak zo pokazuje sewjerna jehła stajnje do sewjera.

Kak hodźi so magnetizm wujasnić?

Atomy magnetiskeje maćizny su runje tak małke magnety, tak mjenowane elementarne magnećički. W magneće su wšě elementarne magnećički wusměrjene, to rěka wšě južne čopički pokazuja do jednoho směra a sewjerne do napřećiwneho. Rjadowane elementarne magnećički wučinja tuž hromadźe mócny wulki magnet.

Je železo magnet?

W železu su elementarne magnećički wšelako wusměrjene. Knježi njeporjadk a tuž njemóže so wulki magnet wutworić. Tohodla njemóže ryzy železo druhe magnetiske maćizny přićahować. Jeli pak so magnet železu bliži, wusměrja so elementarne magnećički železa do jednoho směra a wutwori so nachwilnje magnet. To mjenujemy magnetizowanje.
Hdyž pak magnet zaso wot železa zdaluješ, nastanje znowa njeporjadk mjez elementarnymi magnećičkami a magnetizm železa so zaso zhubi.
Stajne magnety, kotrež kupimy we wobchodźe, njejsu tuž z ryzy železa, ale wobsahuja tež cobalt abo nikl.

Elektromagnety

Danski Fyzikar Hans Christian Oersted je 1820 wotkrył, zo so tež kołowokoło groćika, přez kotryž milina prudźi, magnetiske polo stwori.

Zwite groty z milinu skutkuja kaž magnety. Jeli so jedyn po druhim zapnu, suwa so wozyčk na šěnje tam a sem.

Dźensniše sylne magnety njewobsteja hižo z magnetizowanych maćiznow, ale z milinowych grotow. Tute tak mjenowane elektromagnety wužiwaja so w elektromotorach, w radijach abo na čapornišćach, hdźež so z jich pomocu železo a druhe magnetiske maćizny wot njemagnetiskich dźěla. Moderna železnica Transrapid so z pomocu elektromagnetow ćěri.

horje

hlej tež: