Prasak - leksikon za serbske dzeci

Hižo w antice běchu wšelake chorosće znate, kaž na př. cokorowa chorosć (Diabetes mellitus). Pomjenowanje pochadźa z łaćonšćiny a woznamjenja "słódny wuliw", štož pokaza na cokor w moču. Chorosć móžachu lěkarjo w zašłych lětstotkach jenož přez woptanje moča zwěsćić. To njeběše wězo přijomna wěc za medicinarjow! Normalnje wobsahuje moč, kiž mjenujemy serbske tež čilanki, maćizny kaž močowinu, mineralne sele abo zbytki witaminow a medikamentow. Moč wobsteji potajkim hłownje z wotpadkow ćěła, kiž so w bańkach stworja. Su za ćěło njewužitne a zdźěla škódne (na př. močowina). Glukoza - potajkim cokor - pak je wužitna a trěbna maćizna, wšako ju w bańkach ćěła za dobywanje energije trjebamy. Kak pak přińdźe cokor do moča a w kotrym organje so wón twori?

Močowina (Harnstoff)

Krej našeho ćěła je wažna za transport bělkow, tukow a glukozy, kiž za energiju a natwar wšelakich substancow w bańkach předźěłamy. Při předźěłanju bělkowych maćiznow nastanje močowina, kotruž dyrbi ćěło na kóždy pad wotbyć. Z kreju jěrchenjoweje arterije so wona k jěrchenjomaj transportuje. Tutej ležitej po bokomaj rjapa w delnim dźělu chribjeta. Prawy jěrcheń chowa so pod jatrami, lěwy pod šleznu. Charakteristiska je jeju forma: Jěrchenjej wupadatej kaž symjeni bunow.

Kak dźěłatej jěrchenjej?

Jěrchenjej dźěłatej kaž sylny filter. W małych twarskich jednotkach jěrchenjow so močowina, škódne sele, woda, zbywace witaminy a glukoza přez wysoki krejny čisć z krejnych žiłkow do jěrchenjowych kanalow wufiltruja. Na tute wašnje nastanje w jěrchenjomaj wšědnje něhdźe 200 l tak mjenowaneje "prěnjeho" moča. Hdyž smy strowi, wotedamy jenož 1,5 do 2 l moča wob dźeń. Kak so tak wulke mnóstwo "prěnjeho" moča potajkim na tak małe pomjeńšuje? Jěrchenjowe kanale su wot małych žiłkow wobdate. Wjetšina selowych maćiznow, wody a glukozy so zaso do kreje wotedawa, škódna močowina a mały podźěl sele pak wostanjetej w tak mjenowanym "kónčnym" moču. Tutón wotběži z jěrchenjowych kanalow k močowodej a wot tam k močicy. Hač do poł litra moča móžemy w našej močicy składować, prjedy hač jón přez močowu rołku wučilamy.

Cokor w moču

Nětko wěsće, hdźe a kak moč nastanje. Wjele cokora w moču namakaja lěkarjo wosebje pola ludźi, kiž njemóža glukozu pobrachowaceho hormona dla w jatrach składować. Tohodla maja wjele glukozy w kreji. W jich jěrchenjomaj so potajkim wjace cokora z kreje do moča wufiltruje hač so zaso do kreje wróćo da.
Dźensniši dźeń pak njeje hižo trjeba, zo lěkarjo moč woptaja. Za přepytowanje maja moderne nastroje a pomocne srědki.

Zajimawostki wokoło moča

Něhdźe 300 razow wob dźeń běži krej twojeho ćěła přez twojej jěrchenjej. Hdyž to hromadźe zličimy, je to wokoło 1600 litrow kreje, kiž wšědnje přez jěrchenjej běži! K přirunanju: Do kupanskeje wanje w kupjeli móžeš něhdźe 140 litrow wody pušćić.
Žołta barba moča nastanje přez substancy, kiž při wottwarjenju přetrjebanych krejnych bańkow w jatrach nastawaja. Hdyž ma moč potajkim čerwjenu barbu, je to znamjo za to, zo w ćěle něšto prawje njetrjechi. Tohodla by dyrbjał/a hnydom k lěkarjej hić.
Čłowjekej dosaha k nuzy tež jenož jedyn jěrcheń za filtrowanje kreje, jeli je tamny jěrcheń chorosće abo njezboža dla zhubił. Hdyž pak wobaj jěrchenjej prawje njedźěłatej, dyrbi so dialyza přewjesć. Potom přewozmje mašina filtrowanje a čisćenje kreje. Dalša móžnosć je transplantacija jěrchenja druheho čłowjeka.